23 Mayıs 2012 Çarşamba
YAZARLAR

Prof.Dr. Ali Osman ÖZCAN

KOÇ BAŞI MI GEYİK BAŞI MI?



Prof. Dr. Ali Osman Özcan
aozcan@skyturk.net

    Karadeniz Ereğli Müzesi'ni gezerken "Koç Başı M.S. 5.-6. yy" yazan yazıyı okuyunca şaşırdım. Koç başı olarak adlandırılmış olan heykel parçasında boynuzların çokluğu ve kıvrımları dikkatimi çekti. Heykeldeki hayvan başlarını incelediğimde bir şaşkınlık yaşadım. Bildiğim kadarıyla koçların iki boynuzu vardır. Boynuzlarda çıkıntılar yoktur. Heykele daha farklı bir şekilde bakmaya başladım. Çatallı boynuzlar koçlarda olmaz. Fakat heykeldeki boynuzlar çatallıydı. Boynuzların çatal oluşu heykeldeki hayvan resminin koç değil geyik olduğu izlenimini bende uyandırdı. Heykele bakan kişi çok kolay yanılabilirdi. Çünkü heykelin baş tarafı koça benzemekle beraber koç-geyik başı benzerliği sınıflandıranı yanıltabilir. Bu açıdan tereddüdümü giderecek bir çözüm yolu bulunmalıydı.

Bunun üzerine geyik ve koçla ilgili araştırma yapma gereği ortaya çıktı. Geyik motifi genellikle Hitit, Frigya ve İskit kültürünü çağrıştırır. Fakat M.S. 5. yüzyıl olarak heykelin tarihlenmesi bir başka sorunu daha ortaya çıkarıyordu. M.S. 5.-6. yüzyıllar Doğu Roma İmparatorluğu dönemiyle ilgilidir. Koç başı tabir edilen mermerden heykeldeki kabartmalar, mitolojik bir varlığı değil somut bir varlığı gösteriyordu. Heykeltıraşın mermer üzerinde yaptığı kabartmalar koç başı ile geyik başını birbirine karıştırıcı ve yanıltıcı bir durumu yansıtıyordu. Heykeltıraş, burada ustalığını konuşturmuştu. Karşılıklı olarak boynuzlar birbiriyle heykelciğin tam ortasında kesişiyor. Heykeltıraş birbirine ters dönmüş bir şekilde duran boynuzları dallandırarak bir simetrik durum ortaya çıkarmıştır. Sütun başlığında fotoğrafta görüldüğü gibi iki geyik boynuzu değil dört geyik boynuzu yer almaktadır. Boynuzların altında kulaklar bulunmaktadır.  Sanatkârın dört geyik başını simetrik olarak yerleştirmesi onun iyi bir geometrik bilgiye ve mermer işleme ustalığına sahip olduğunun göstergesidir. Heykeldeki hayvanın boyun ve gövdesi somut gerçekliğe uygundur. Aşağıdaki resimde koç başı olarak sunulan heykel yer almaktadır:


    Tarihi kaynaklara bakıldığında geyik ve koç başlarının M.Ö. dönemlerde mezar taşı, sütun başlığı, heykel ve süsleme aracı olarak kullanıldığı görülmektedir. Özellikle koç başı ya da boynuz nakışının Oğuzlar, Alanlar, Avarlar, Kırgızlar, Karakalpaklar, Çuvaşlar, Bulgarlar, Peçenekler ve daha birçok Türk topluluklarında az değişikliklerle her çeşit malzemeyi süslemek için kullanıldığı kaynaklarda belirtilir. Boğa, koç ve geyik heykelleri altın, bronz, kil, çamur, deri, mermer vb. malzemeler kullanılarak yapılabilir. Mermerden yapılan heykel örneklerinin Hititlerle beraber görüldüğü de sanat tarihi kaynaklarında ve müzelerde karşımıza çıkmaktadır. Bu tür heykel başlarını yaptıranlar sıradan insanlar değil toplumun üst yöneticisi, tüccar veya zadegan denilen kişilerdir.
    Karadeniz Ereğli Müzesi'ndeki koç başı olarak takdim edilen ve M.S. 5-6. yüzyıllara tarihlenen heykelin yeniden irdelenmesi gerekmektedir. Dört geyik başının İskit geyik motifi tipine de uygun olduğu söylenebilir. İskitlere ait geyik heykellerinde genellikle İslitlere özgü bir geyik başı figürü vardır. Sütun başı olarak sunulan heykeldeki dört geyik başı, bu heykelin İskit kültürüyle ilişkisini de belki yansıtmaktadır. Bu yüzden adı geçen heykel başının öncelikle mezar taşı mı, sütun başı mı veya süsleme aracı mı  ayrıca bir totem veya bir ayin aracı mı olduğunun tespiti önem taşımaktadır. Buna ek olarak bu heykel başının koç başı mı yoksa geyik başı mı olduğu konusunda sanat tarihçileri, arkeologlar ve antropologların ortaklaşa bir karara varmaları tarihin aydınlatılmasında büyük bir yarar sağlayacaktır. Unutulmamalı ki tarihi eserler bir milletin geçmiş kültürünün tapu senetleridir.
    

01.01.1970
Prof.Dr. Ali Osman ÖZCAN Diğer Yazıları

YORUMLAR
Adınız/Rumuzunuz
E-posta Adresi
Doğrulama Kodu :     >

Hulusi GEÇGEL
11.01.12 13:50
Sayın Hocam, Bir Zonguldaklı olarak ilimizin adının kökeni ve anlamı konusunda yaptığınız bu değerli araştırmalar için öncelikle teşekkür ederim. Her Zonguldaklı gibi ben de, ilimizin adının nereden geldiği konusunda ilkokul çağından itibaren çeşitli rivayetler dinledim. Bunların çoğu yerel tarih, dilbilgisi, arkeoloji, kültür vb. unsurlarla pek de uyuşmayan yakıştırmalar olarak kalmışlar, bizleri pek de ikna edememişlerdir. Zonguldak adının kökeni ve anlamı konusunda, -şu ana kadar takip edebildiğim beş yazınızda- yerel tarih, coğrafya, kültür, arkeoloji vb. disiplinleri bir arada kullanarak elde ettiğiniz bulguları son derece bilimsel bir yaklaşımla yorumladığınız ve tartışmaya açtığınız görülmektedir. Zonguldak sözcüğünün kökenine ve anlamına ilişkin araştırmalarınızdan dolayı sizi kutlar selam ve saygılarımı sunarım. Hulusi GEÇGEL
MİT Dersim olaylarıyla ilgili belge tutmamış
GÖCÜK altında kalan işçi 10 saat sonra kurtarıldı
BAŞBAKAN Erdoğan Kazakistan'da
ASKERLİK kanunu değişti: Tecil daha kolay
OFİS Mobilyaları
ANTALYA'DA taksiler, tarifede Paris ile yarışıyor
SİGORTA primi ödediğin kadar maaş dönemi
BÜRO Memur-Sen üyeleri iş bırakacak
HALİÇ Köprüsü trafiğe açıldı
ERDOĞAN, Pakistan'da muhalif liderlerle bir araya geldi
ATAMA bekleyene kötü haber
DENİZ Seki'ye 6 yıl 3 ay hapis cezası
50 günlük savaşı kaybetti
KARDEŞ katiline 30 yıl 10 ay hapis cezası
UYUŞTURUCUDAN hayatını kaybetti
BUGÜNÜN iddia tahminleri
ÖLDÜRÜLEN imam defnedildi
BELİNİ kıran Fransız ‘aşık’ oldu
BURAK'A gol pasları Colman'dan
YARDIMA gitti, kavgada katil oldu

   
Tüm Videolar

   
Tüm Foto Galeriler

HÜKÜMET 3+3 ZAM TEKLİFİ İLE MEMURLA DALGA MI GEÇİYOR?

Evet
Hayır
Belki



ANASAYFA | GÜNDEM | POLİTİKA | DÜNYA | TÜRKİYE | YEREL | MEDYA | SAĞLIK | EKONOMİ | KÜLTÜR-SANAT | BİLİM-TEKNOLOJİ
EĞİTİM | POLİS | POLEMİK | RÖPORTAJ | SPOR | ÇEVRE | AJANS
Künye | RSS | Site Haritası
Basın Meslek İlkeleri ile Türkiye Cumhuriyeti Yasaları'na uymayı kendine temel ilke edinmiştir. Skyturk.net içerisinde yer alan köşe yazısı, haber ve reklamlarda yer alan görüş-düşünceler, eserlerin sahiplerine aittir. Bu ürünlerin şekil, içerik, tasarım ve hukuki sorumluluklarından Skyturk.net sorumlu tutulamaz. Skyturk.net içerisinde yer alan haber, makale, röportaj ve fotoğrafların tamamını kullanmak izne tabidir. Ancak ve yazı ve haberlerin bir bölümünden alıntı yaparak devamı için link vermek yoluyla kullanabilir.
web tasarım